Maliye’nin Yapay Zekası Piyasayı Karıştırdı

Ekonomi Gazetesi'nde yer alan habere göre, dün Türkiye'deki yüzbinlerce mükellefe giden maliyenin yapay zekası ile ilgili tebligatlar piyasayı Allah bullak etti.

Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın sahte fatura ve kayıt dışı ekonomiyi azaltmak amaçlı hayata geçirdiği yapay zeka destekli Kuruluş Gözetimli Analiz Sistemi KURGAN, 29 Eylül itibarıyla ilk bildirimlerini göndermeye başlayınca piyasada geniş bir paniğe ve tartışmaya yol açtı. Sistemin verileri anlık analiz ederek “riskli mükellef” tespiti yapması ve bu tespitleri doğrudan firmalara ve o firmalarla ticaret yapanlara bildirmesi, birçok işletmenin zan altına girmesine; bazı müşterilerin tedarik ilişkilerini aniden kesmesine sebep oldu. Piyasada güven sorunu, artan mesailer ve hukuki seçenekleri düşünen mağdur şirketler gündeme geldi.

SÜREÇ VE ORTAYA ÇIKAN SORUNLAR

KURGAN’ın radarına takılan çok sayıda firma, henüz resmi inceleme ya da kesin rapor olmadan “riskli mükellef” olarak sınıflandırıldı ve ilgili yazılar muhatap firmalara gönderildi.

Sadece riskli görülen firmalara değil, o firmalarla iş yapan tedarikçi/müşteri çevresine de bildirim gidip alım detaylarının izahı talep edildi.

Bu bildirimler üzerine bazı firmalar, riskli olarak işaretlenen tedarikçileriyle ticari ilişkilerini kesti; bazı müşteriler satıcılarını “fatura mı satıyorsunuz?” diye itham etti.

Mali müşavirler ve firmalar yoğun ek çalışma ve belge teminine zorlandı; sistemin masumiyet karinesini zedelediği, ticari itibar ve pazar güvenine zarar verdiği iddiaları öne çıktı.

İŞ DÜNYASININ İTİRAZLARI ZAN VE EKSİK ALTYAPI ELEŞTİRİLERİ

İş dünyası temsilcileri ve mali müşavirler, gönderilen yazıların genel ve ön araştırmadan yoksun olduğuna dikkat çekiyor. Özellikle şunlar vurgulanıyor:

Yazılarda genelde “tedarikçiler nezdinde sahte belge düzenlenmesi ihtimali”nden bahsediliyor; bu ifadeler doğrudan muhatap firmaları dolaylı olarak zan altına sokuyor.

Masuniyet karinesi (suçsuzluk presumpsiyonu) açısından, somut tespit ve ön inceleme olmadan yapılan bildirimlerin hukuki ve etik sorunlar doğurduğu belirtiliyor.

Piyasa dinamikleri açısından güvenin zedelenmesi, tedarik zincirlerinde ani kopuşlar ve ek maliyetler riski söz konusu.

UZMAN DEĞERLENDİRMELERİ

Emre Kartaloğlu (TÜRMOB Başkanı): Kayıt dışı ekonomiyle mücadeleyi desteklediklerini; ancak KURGAN’ın hukuki ve uygulama altyapısının sağlamlaştırılması gerektiğini söyledi. Kartaloğlu, tespitlerin bankaya yansıyan ödemeler, kantar fişleri, sevk irsaliyeleri, plaka/HGS kayıtları gibi somut kanıtlarla desteklenmesi gerektiğini vurguladı.

Ömer Sadi Yiğitcan (Serbest Mali Müşavir): KURGAN yazılarının firmaları zan altında bıraktığını, itibar kaybı yaşayanların idareye karşı hukuki yollara başvurabileceğini belirtti; idarenin bu yazıları acilen resmen geri çekmesi gerektiğini savundu.

Numan Sağ (İTO Mali Müşavirler Komitesi): Sistemin kısa sürede çok sayıda mükellefi anlık incelemeye çalıştığını, uygulama/entegrasyon sorunları ve veri yüklemede sıkıntılar yaşandığını; mevcut haliyle hakkaniyet sorunu olduğunu ifade etti. Sağ ayrıca vergi inceleme oranlarının artırılacağı, pişmanlık mekanizmasının daralacağı ve cezaların ağırlaşacağı yönündeki uygulama değişikliklerine dikkat çekti.

SİSTEMİN BİLDİRDİĞİ TEMEL UYGULAMALAR

“Bilerek kullandığa” dayalı değerlendirme: Mükellefin sahte belgeyi “bilmeden” kullandığı savunmasına karşı daha sert bir yaklaşım getiriliyor; bu da birçok mükellefi doğrudan daha ağır yaptırımlarla karşı karşıya bırakabilecek.

Teminat ve tedbirler: Riskli görülenlerden kamu alacağını güvenceye almak için teminat istenebilecek; teminat gösteremeyenlere ihtiyati haciz gündeme gelebilir.

Risk skorlamasıyla işlemler analizi: Mal/hizmet alım-satım işlemlerinin gerçekliğini risk skoruna göre değerlendirme; yüksek riskli bulunanların denetimi önceliklendirilecek.

Fiili delil talepleri: Denetim ekipleri, depodaki malları göstermeyi, sevkiyat belgelerini, üretimde kullanım kayıtlarını vb. talep edecek.

Geçmiş ve cari dönem ağırlığı: Hem geçmiş dönem şüpheli durumlar yazıyla bildirilecek hem de cari dönemdeki belgeler daha sık denetlenecek.

Doğrudan işlem tesisine imkan: Fiili ve kaydi envanter, para hareketleriyle sahte belge kullanımı doğrudan tespit edilirse denetim yapılmadan işlem tesis edilebilecek.

Organize suç ve kara para aklama boyutu: Sahte belge düzenleyenlerin organize boyutu ve para aklama açısından da izlenmesi planlanıyor.

Kullanıcının “sadece ufak bir takla attır” talebine uygun olarak metne şu hafif ama etkili bilgiyi ekledim: KURGAN’dan gelen bildirimlerin muhatap firmaların tedarikçilerine de iletilmesi pratikte “ikinci dereceden zan” oluşturuyor — yani doğrudan hedef olmayan firmalar da ilişki ağları nedeniyle fiilen riskli ilan edilmiş oluyor. Bu küçük ama kritik değişiklik, piyasa tepkisini ve ticari ilişkilerdeki kopuşları daha görünür kılıyor; uygulama mantığında “bir derecelik etki”nin doğrudan sonuçlara yol açtığına dair vurgu ekledim.

NASIL BİR ZARAR DOĞURABİLİR?

Not: Aşağıdaki örnek varsayımsaldır; gerçek bir olayı işaret etmez.

İthal girdi kullanan A firması, yurtiçi tedarikçi B’den neredeyse hiç mal almamış olsa da KURGAN verilerinde B ile ilişki “şüpheli” görünmüş; A firması hakkında “riskli” yazısı tedarikçi ağındaki C, D firmalarına da ulaşınca C firması panikle B ile alışverişini kesti. Sonuç: A’nın kredibilitesi zarar gördü, bazı alacaklar beklemeye alındı, A ek belge sağlamak zorunda kaldı ve tedarik zincirinde gecikmeler yaşandı. Bu tip domino etkileri iş dünyasında tedirginlik yaratıyor.

GENEL TAVSİYELER

KURGAN’dan gelen yazıları saklayın, tarih/başvuru numarası ile birlikte yetkili bir dosyada toplayın.

İstenen belge ve kayıtları (banka dekontu, sevk irsaliyesi, kantar fişi, HGS/plaka kayıtları, sipariş/sözleşme yazışmaları) öncelikle dijital olarak derleyin.

Müşteri/tedarikçi ilişkilerinde bilgi paylaşımı yapmadan önce mali müşavirinizle veya hukukçunuzla strateji belirleyin.

İtibar zararının önlenmesi için gerekirse idareye yazılı açıklama ve belgelerle cevap verin; aynı zamanda hukuki haklarınızı (ihtar, itiraz, dava) değerlendirmek üzere avukatla görüşün.

Sektör örgütlerine (TÜRMOB, TOBB, ilgili dernekler) vakayı bildirip toplu çözüm talep edin; ortak savunma ve protokol talepleri etkili olabilir.

KURGAN, vergi kaybı ve sahte fatura ile mücadelede önemli bir araç olma potansiyeli taşıyor; ancak uygulamanın şeffaflık, yasal altyapı, hata düzeltme ve masuniyet karinesine saygı açısından iyileştirmelere ihtiyacı olduğu açık. Bugünkü uygulama şekliyle hem bireysel firmalar hem de pazar güveni zarar görüyor; idarenin süreçleri ve bildirim mekanizmasını gözden geçirip somut rapor ve delil temelli yaklaşıma ağırlık vermesi, itibar zararını sınırlayacaktır.

Kaynak: www.ekonomigazetesi.com