Urfa'da asırlardır süren gelenek! Kimi sevgisini kimi hüznü işler!

Halı ve kilim dokumacılığı, Selçuklu döneminden bugüne kadar aktarılarak gelen köklü bir geçmişe sahip. Tarih boyunca hayvancılığın yaygın olduğu ve kültür yoğunluğunun bulunduğu bölgelerde, halı ve kilim dokumacılığı da en önemli zanaatlardan biri olarak bilinir. 

Halı ve kilim dokumacılığı mesleğiyle uğraşan zanaatlar genellikle ham madde olan yünün kolay elde edildiği bölgelerde mesleklerini sürdürür. Halı ve kilim dokumacılığında yün kadar bitki de büyük bir öneme sahip. Halı ve kilimde kullanılan yüne renk vermek için çeşitli bitkiler kullanılır. 

KİMİ SEVGİSİNİ KİMİ KEDERİNİ İŞLER

Halı ve kilim dokumacılığının yaygın olduğu bölgelerde insanlar kederlerini ve hüzünlerini dile getirmek için zanaatlarını kullanırlar. Halı ve kilim dokuyanlar sevgilerini ya da hüzünlerini anlatmak istediklerinde tüm duygularını dokudukları halı ve kilimlerdeki renk, desen ve motiflerle aktarırlar.

Türkiye’de bu zanaatın en yaygın olduğu iller arasında Konya, Malatya,Şanlıurfa ve Kayseri bulunuyor. Doğal olarak, bu topraklardaki halı ve kilim çeşitliliği de çok fazla.

"HER MOTİF BİR HAYAT HİKAYESİDİR"

Her motifin bir hayat hikayesini barındırdığını belirten Sipahi Pazarı Halıcılar Esnaf Başkanı Ramazan Yıldız, "El işçiliğine olan ilgi, 20-30 sene öncesine nazaran çok azaldı. Eskiden el dokuması halılar her evde bulunurdu, bütün Urfalıların evinde üçer beşer tane halı varken, bugün maalesef el işi halılara rağbet iyice düştü. Bunun sebebi, üretimin az ve maliyetlerin yüksek olmasından dolayı milletin fabrikasyona dönmesidir. Bundan dolayı el işçiliğine rağbet azaldı diyebiliriz. Aslında her halının motifi, dokunan bir hayat hikayesidir. Kadınlarımız halıyı dokurken adeta kendi hayat hikayelerini ilmek ilmek işlerler, motifler onların yaşamı anlamına gelir. Bugün ise üretim kalmadığı için o hayat hikayelerinin anlamı da hemen hemen bitmek üzere.

Bir kızımız gelin olacağı zaman, hayatında çektiği tüm zorlukları ve kendi hikayesini o halının, o kilimin motiflerine dökerdi. Eskiden halıcılar, yer altından çıkardıkları bitkileri kaynatarak kök boyası elde eder, halı ve kilimleri o boyayla dokurlardı. Bu yüzden 20 ya da 50 sene önce yapılan bir halı veya kilim bugün piyasaya çıktığında antika diye satılıyor. Doğal boya olduğu için renklerinde solma olmuyor; bir de severek, isteyerek dokunduğu için tarihi eser vasfı kazanıyor. Bu yüzden el işi dokumacılığına 'el emeği göz nuru' denir. Ancak el emeği göz nuru dediğimiz o halılar ve kilimler artık piyasada neredeyse kalmadı. Buraya nadiren birer tane düşse bile, o güzelim mallarımız buradan İstanbul’a, İstanbul’dan da Avrupa’ya kaçırılıyor. Her bir rengin, her bir desenin ayrı bir anlamı vardır; dokuyan kişi o köyde ne yaşandıysa yaşantısını halıya döker.

Maalesef el işçiliği bugün hak ettiği değeri görmüyor. Örneğin, şu an bir çift Malatya halısı tam 105 günde dokunuyor. 105 günlük işçiliği, yevmiyesi en alt sınırdan bin TL’den hesaplasan sadece emek maliyeti 100 bin TL yapıyor. Bunun harcanan zamanı, pamuğu, el örmesi daha hesaba katılmıyor bile. Durum böyleyken halı piyasada 20 binTL’ye satılıyor, oysa maliyeti 150 binTL’yi buluyor; bu yüzden rekabet gücü kalmadı diyebiliriz. Benim bildiğim kadarıyla şu sıralar devlet büyüklerimiz valilikler nezdinde bu işe destek veriliyor, Kayseri’de Bünyan halısı, Malatya’da halı ve seccade, Balıkesir'de de Yağcıbedir halısı valilik projeleriyle yapılıyor. Bunlar gibi diğer el sanatlarımıza da devletimiz el atarsa bu kültür bitmez, ama devletimiz el atmazsa bu zanaatın sonu geldi" dedi.

"HERKES YİNE EL İŞÇİLİĞİNE GERİ DÖNECEK"

Günümüzde halı dokumacılığına rağbetin azaldığını fakat gelecekte bunun tekrar çok kıymetli olacağını vurgulayan Esnaf Faruk Toptan, "50 yıldır bu çarşıdayım ve yarım asırdır bu işi yapıyorum. Mesleği babadan devraldık, aynen devam ediyoruz. Şanlıurfa’da el işine ilgi var ama fiyatlar biraz pahalı olduğu için herkes mecburen makine halısını tercih ediyor. Tabii ki makine halısı bunlar gibi sağlıklı ve sıhhatli değil. Zaman gelecek, herkes yine bu el işçiliğine dönmek isteyecek ama o zaman da bunları yapan kalmayacak, zanaat bitiyor. Köyden şehre göçten dolayı üretim hemen hemen bitmek üzere. Eskiden Malatya’da çok güzel halılar dokunurdu, şu an arasanız bir tane bile bulamazsınız, bitti. Yani mesleğin geleceği hiç iyi değil.

Şanlıurfa’da artık pek halı dokunmadığı için şehre has bir motif de kalmadı. Bu yüzden eldeki ürünler hep çevre illerden geliyor; dediğiniz gibi Malatya, Kayseri, Demirci ve Isparta civarında genelde iyi halılar dokunuyor ve bizim sattıklarımız da onlar. Bu gidişle bu kültürü gelecek nesillere aktarmak çok zor çünkü bu işi yapacak hiç kimse yok, dokuma tezgahı da kalmadı. Eskiden bir de keçecilik el sanatı vardı, o da el işçiliğiydi ama şu an bitti mesela. Şimdi makinelerle yapıyorlar, onu da topu topu bir kişi yürütüyor; birkaç sene sonra o da bıraktığında keçecilik tamamen yok olacak" ifadelerini kullandı.

"ŞANLIURFA'NIN KENDİNE AİT MOTİFLERİ VAR"

Şanlıurfa'nın kendine özgü dokuma halı ve bunlara işlenen özel motiflerinin bulunduğunu söyleyen Esnaf Vedat Şansal, "Yaklaşık 30 yıldır halıcılık mesleğiyle uğraşıyorum. Şanlıurfa’da el işçiliğinin tabii ki meraklısı var; özellikle gelip el işi ürün arayan çok fazla insan var, ilgi gösteriyorlar, geliyorlar. Şanlıurfa’nın da kendine ait motifleri var; Karacadağ ve Siverek dediğimiz, eskiden yapılan çok özel kilimlerimiz var. Ancak bu Karacadağ kilimleri artık üretilmiyor, elimizdekilerin hepsi geçmişten kalma eski kilimlerdir. El işçiliğinin özelliği zaten tek olmasıdır, bundan başka bir tane daha bulamazsınız; değeri buradan gelir. Ama şu anda el işçiliği yapan pek kimse kalmadı.

Çarşıda gördüklerinizin hepsi eskiden kalma; 30, 40, 50 yıl önce dokunmuş kilimlerdir. Bunlar tükendiği zaman insanlar ileride el işi ürünleri mumla arayacaklar. Çünkü şu an fiyatlar çok uygun; bugün bu kilimin fiyatı bin ila  bin 500 liraysa, aynısını bugün sıfırdan yapmaya kalksalar  7 bin ila 8 bin, hatta 10 bin liraya bile mal edemezler. Sırf bu maliyetlerden dolayı yeni üretim yapan yok. Bu eski kilimler bittiği zaman el işini mumla arayacaklar ama bulamayacaklar.

El işçiliği kesinlikle değerini görmüyor. İnsanlar bin 500 TL fiyat verdiğim zaman buna 'çok' diyorlar; aslında bu emek için çok uygun, bedava diyebiliriz. Bugün sıradan bir makine halısı bile 3 bin ila 4 bin TL olmuşken, el emeği ürünler o makine halılarına ve kilimlerine göre bedava kalıyor. Maalesef hak ettiği ilgi görülmüyor; bunu Valilik olsun, Belediye olsun desteklemelidir. Bu ürünlerin reklamı yapılmalı, hatta okullarda öğrencilere bu kilimlerin yapımı hakkında dersler verilerek zanaat yaşatılmalıdır. Gereken ilgi gösterilmezse bu miras yok olup gidecek" şeklinde konuştu.