Kendini bil: Bir tapınak kapısından hayatıma düşen cümle

Bazı sözler vardır; onları ilk duyduğunuz an hayatınızı değiştirmez. Hatta çoğu zaman ne anlama geldiğini bile tam olarak kavrayamazsınız. Bir kitap sayfasında, bir duvar yazısında, bir öğretmenin dilinde ya da rastgele açılmış bir dergi  sayfasında karşınıza çıkarlar. Siz yolunuza devam edersiniz, onlar da zihninizin sessiz bir köşesinde beklemeye koyulur. Sonra bir gün gelir, hayatın tam ortasında, bir çıkmaz sokağın başında ya da ruhunuzun karanlık bir koridorunda yeniden belirirler. İşte o zaman anlarsınız ki bazı cümleler okunmak için değil, yaşanmak için vardır.

Ben “Nosce Te Ipsum” sözüyle lise yıllarımın son dönemlerinde karşılaştım. O günlerde bu iki kelimenin hayatımın ilerleyen yıllarında bana eşlik edecek kadar güçlü olduğunu bilmiyordum. Latinceydi. Yabancıydı. Uzak bir medeniyetin sesiydi sanki. Fakat anlamı son derece yakındı: “Kendini Bil.”

İlk bakışta oldukça basit görünüyordu. İnsan zaten kendisini bilmez miydi? Adını biliyordu, yaşını biliyordu, sevdiği yemekleri, dinlediği müzikleri, arkadaşlarını biliyordu. Daha neyi bilmesi gerekiyordu? İnsanın kendisini bilmesi belki de bir kimlik kartından öte bir yerdedir.

Bu sözün kökeni bizi Antik Yunan'a, Delphi’deki Apollon Tapınağı’na götürür. Rivayete göre tapınağın girişinde ziyaretçileri karşılayan öğütlerden biri “Gnothi Seauton”, yani “Kendini Bil” ifadesiydi. Daha sonra Latinceye “Nosce Te Ipsum” olarak geçti. Tapınağa gelen insanlar tanrılardan cevap almak, geleceklerini öğrenmek, kaderlerini sorgulamak için uzun yollar kat ediyorlardı. Fakat daha içeri girmeden karşılarında şu uyarıyı buluyorlardı: Kendini bil.

Ne kadar ilginç değil mi?

İnsanlar geleceği öğrenmek isterken önce kendilerini öğrenmeye davet ediliyordu. Çünkü kendisini tanımayan birinin öğrendiği hiçbir bilgi ona gerçek anlamda rehberlik edemezdi.

Yıllar sonra dönüp baktığımda bu sözün neden bu kadar güçlü olduğunu daha iyi anlıyorum. İnsan, kendini anladığında yalnızlaşır.  Çünkü insan hayatının en büyük yolculuğu dışarıya doğru değil, içeriye doğrudur. Hepimiz çocukluğumuzdan itibaren bir yerlere yetişmeye çalışıyoruz. İyi bir okul, iyi bir iş, iyi bir kariyer, iyi bir çevre... Sürekli bir sonraki basamağa odaklanıyoruz. Fakat çoğu zaman merdiveni neden çıktığımızı unutuyoruz.

Karşılaştığım zaman  bir tarafım çocukluktan yavaş yavaş uzaklaşıyor, diğer tarafım ise yetişkinliğe kapı  çalıyordu. İnsan o yaşlarda herkesin kendisinden daha emin olduğunu sanıyor. Herkes ne olmak istediğini biliyor, herkes yolunu çizmiş gibi geliyor. Oysa gerçekte çoğu insan aynı belirsizliğin içinde yürüyor.

Ben de o dönemlerde birçok genç gibi kendime sürekli şu soruları soruyordum:

Nereye gidiyorum?

Ne yapmak istiyorum?

Gerçekten istediğim şeyler bunlar mı?

Yoksa başkalarının hayallerini mi taşıyorum?

İşte tam da bu sorgulamaların arasında karşıma çıkmıştı o cümle.

“Kendini Bil.”

Önceleri bunun felsefi bir öğüt olduğunu düşünüyordum. Sonra zamanla fark ettim ki bu söz aslında bir hayat pratiğiydi. Çünkü insan kendini bilmediğinde her rüzgârın önünde savruluyor.

Birisi sizi eleştiriyor, günlerce üzülüyorsunuz. Birisi sizi övüyor, kendinizi dünyanın merkezinde sanıyorsunuz. Bir başarısızlık geliyor, bütün değerinizin yok olduğunu düşünüyorsunuz. Bir başarı geliyor, sonsuza kadar süreceğini sanıyorsunuz.Oysa kendisini tanıyan insan, bunların hiçbirine bütünüyle teslim olmuyor. Kuvvetini de zaafını da biliyor. Neyi yapabileceğini de yapamayacağını da biliyor. Eksiklerini inkâr etmiyor ama eksiklerinden utanmıyor da. Belki de kendini bilmek tam olarak budur. Aynaya bakıp kusursuz olduğunu düşünmek değil; kusurlarınla birlikte kim olduğunu görebilmektir.

Hayat ilerledikçe bu sözün farklı anlamlarını keşfettim. Bazen insan kendisini başarılarıyla tanımlıyor. Bazen yaralarıyla. Bazen başkalarının ona verdiği isimlerle.Fakat bunların hiçbiri insanın bütünü değil. Bir gün çok güçlü hissediyoruz, ertesi gün kırılgan. Bir gün umut doluyuz, ertesi gün yorgun. Bir gün cesuruz, ertesi gün korkuyoruz. Kendini bilmek, bütün bu değişimlerin farkında olmak demek.

İnsan ruhu bir nehir gibi akıyor çünkü. Aynı suyun içinde iki kez yürüyemediğimiz gibi aynı insan olarak da kalmıyoruz.

Sanırım bu yüzden dünya edebiyatında, felsefede ve tasavvufta da benzer çağrılarla karşılaşıyoruz. Sokrates, bilgeliğin başlangıcını insanın kendi cehaletini fark etmesinde görüyordu. Anadolu irfanı ise yüzyıllar sonra aynı hakikati başka bir dille söyledi. Yunus Emre, “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir” derken aslında Delphi’deki o taşlara kazınmış sözle aynı kapıyı işaret ediyordu.

Medeniyetler değişmişti. Diller değişmişti. Yüzyıllar geçmişti.Ama insan aynı insandı.

Kendisini anlamaya çalışan, kendi içindeki karanlığı ve ışığı tanımaya çalışan insan.

Belki de bu yüzden bu söz hiçbir zaman eskimedi.

Bugün etrafımıza baktığımızda insanların bilgiye ulaşmakta hiç olmadığı kadar güçlü olduğunu görüyoruz. Fakat aynı zamanda hiç olmadığı kadar yorulmuş durumdayız. Sürekli konuşuyoruz ama kendimizi dinlemiyoruz. Sürekli anlatıyoruz ama anlamıyoruz. Sürekli bir yerlere yetişmeye çalışıyoruz ama nereye gittiğimizi bilmiyoruz.

Kendimize şu soruyu sormalıdır:

“Ben gerçekten nasılım?”

Bu soru göründüğünden çok daha zordur.

Çünkü insan başkalarını tanımaya harcadığı kadar kendisini tanımaya zaman ayırmaz. Başkalarının kusurlarını gördüğü kadar kendi korkularını görmek istemez. Başkalarının hikâyelerini merak ettiği kadar kendi hikâyesine dönüp bakmaz. Fakat b

Benim için de bu sözün gerçek anlamı yıllar içinde ortaya çıktı. İlk karşılaştığımda yalnızca bir cümleydi. Sonra bir düşünce oldu. Daha sonra bir rehber. Nihayetinde ise hayatın zor dönemlerinde elimi tutan sessiz bir dost hâline geldi.

Kendini tanıyan insan, insanı tanır.

İnsanı tanıyan insan ise dünyayı.

Bugün hâlâ o sözü düşündüğüm zaman gözümün önüne bir tapınak kapısı değil, hayatın kendisi geliyor. Çünkü aslında hepimiz görünmez bir kapının önünde duruyoruz. Her gün yeni kararlar alıyor, yeni yollar seçiyor, yeni insanlar tanıyoruz. Fakat hangi kapıdan geçersek geçelim, hangi yola çıkarsak çıkalım, içeriden gelen o ses değişmiyor. Dünyada keşfedilecek ne kadar ülke, ne kadar şehir, ne kadar bilgi varsa olsun; insanın keşfetmesi gereken en büyük kıta yine kendi ruhudur. Ve o yolculuk, binlerce yıl önce bir tapınak kapısına yazılan iki kelimeyle başlar:

Nosce Te Ipsum.

Kendini Bil.