Tepki veriyoruz ama hatırlamıyoruz

Türkiye’de Toplumsal Hafıza, Gündem Döngüsü ve Unutmanın Gerçekliği Üzerine Bir Deneme

Türkiye’de toplumsal hayat, uzun süredir hızla değişen ve aynı hızla tüketilen gündemler üzerine kurulu bir ritim içinde ilerlemektedir. Bu ritmin en belirgin özelliği, yüksek sesli tepkilerle başlayan fakat kalıcı bir yüzleşmeye evrilmeyen olaylar yumağıdır. Toplumsal refleksler güçlüdür; öfke, yas, dayanışma ve itiraz anlık olarak yükselir. Ne var ki bu yükseliş, çoğu zaman süreklilik kazanmaz. Tepki vardır,  fakat hatırlama zayıftır. Bu durum, yalnızca bireysel bir unutkanlığın değil, kısa süreli hafıza sorununun göstergesidir.

Türkiye’de toplumsal hafızanın neden kırılganlaştığını, gündem döngüsünün hafızayı nasıl aşındırdığını ve unutmanın nasıl sıradan, hatta işlevsel bir hâl merak konusu haline gelmektedir. Unutmanın yalnızca psikolojik bir savunma mekanizması değil; toplumsal, siyasal ve kültürel olarak inşa edilen bir pratik olduğu iddiası her zaman olmasa da belli dönemlerde gün yüzüne çıkmaktadır.

Modern toplumlarda gündemin hızlanması yeni bir olgu değildir. Ancak Türkiye’de bu hız, neredeyse sürekli bir kriz hâliyle birleşerek olağanüstü bir yoğunluk yaratmaktadır. Ekonomik dalgalanmalar, siyasal gerilimler, adalet tartışmaları, toplumsal travmalar ve bireysel dramlar aynı zaman diliminde, çoğu zaman birbirinin üzerine binerek kamuoyunun karşısına çıkar. Bu durum, dikkat ekonomisinin sınırlarını zorlayan bir bilgi bombardımanına yol açar.

Hız kültürü, derinlik duygusunu zayıflatır. Olaylar, bağlamlarından koparılarak kısa süreli tepkilere indirgenir. Bir facia, bir hak ihlali ya da bir adaletsizlik, çoğu zaman birkaç gün içinde yerini başka bir başlığa bırakır. Böylece gündem, bir yüzleşme alanı olmaktan çıkar; geçici duygulanımların sergilendiği bir vitrine dönüşür.

Bu vitrinleşme, hafızanın en büyük düşmanıdır. Çünkü hatırlamak zaman ister; bağ kurmayı, karşılaştırmayı ve sürekliliği gerektirir. Oysa hız, bu gereklilikleri ortadan kaldırır. Hızlandıkça yüzeyde kalırız; yüzeyde kaldıkça unutmayı normalleştiririz. Bu durumda farklı sonuçlar doğurur.

Toplumsal tepki, çoğu zaman ahlaki bir pozisyon almanın ilk adımı olarak görülür. Ancak tepki, tek başına yeterli değildir. Tepki anlıktır; yüzleşme ise süreklilik ister. Tepki, duygusal bir patlamayı ifade ederken; yüzleşme, bu patlamanın ardından gelen düşünsel ve etik sorumluluğu kapsar. Bir olayın başlama ve bitme hızı doğru orantıda gerçekleşir.

Türkiye’de sıkça gözlemlenen durum, tepkinin yüzleşmenin yerine geçmesidir. Sosyal medya paylaşımları, kısa süreli protestolar ve yüksek sesli söylemler, bireylerde bir tür vicdan rahatlaması yaratır. Bu rahatlama, “üzerime düşeni yaptım” duygusunu besler. Oysa gerçek yüzleşme, rahatsız edicidir; bireyi ve toplumu konfor alanından çıkarır.

Bu nedenle tepki, çoğu zaman yüzleşmenin önünü tıkayan bir işlev görür. Tepki gösterildikten sonra konunun kapandığı varsayılır. Olayın ardılları, sorumluları ve yapısal nedenleri üzerine düşünmek ertelenir ya da tamamen göz ardı edilir. Böylece tepki, hafızayı canlı tutmak yerine onu geçici olarak alevlendirip söndürür. 

Unutmak, insan zihni için koruyucu bir mekanizma olabilir. Travmatik deneyimlerle başa çıkabilmek adına unutma ya da bastırma, bireysel düzeyde anlaşılabilir bir tepkidir. Ancak bu mekanizma, toplumsal ölçekte sürekli ve sistematik hâle geldiğinde, ciddi sonuçlar doğurur.

Ahmat Hamdi Tanpınar’ın bir romanında şöyle geçmektedir: “İyi ayarlanmış bir saat, bir saniyeyi bile ziyan etmez! Hâlbuki biz ne yapıyoruz? Bütün şehir ve memleket ne yapıyor? Ayarı bozuk saatlerimizle yarı vaktimizi kaybediyoruz.'' Türkiye’de unutma, giderek normalleşmiş bir davranış biçimine dönüşmüştür. Bu normalleşme, yalnızca bireylerin yorgunluğu ya da ilgisizliğiyle açıklanamaz. Aksine, unutma belirli koşullar altında teşvik edilen ve yeniden üretilen bir pratiktir. Gündemin sürekli değiştirilmesi, geçmiş olaylara referans verilmemesi ve hesap sorma kültürünün zayıflatılması bu pratiğin temel unsurlarıdır. Unutmanın normalleşmesi, adalet duygusunu aşındırır. Çünkü adalet, süreklilik ve hafıza gerektirir. Bir haksızlığın adlandırılabilmesi için önce hatırlanması gerekir. Hatırlanmayan haksızlık, zamanla meşruiyet kazanır. Bu meşruiyet, yalnızca failleri değil, sistemi de korur.

Toplumsal hafıza, yalnızca geçmişte yaşananların toplamı değildir; aynı zamanda bugünü anlamlandırma ve geleceği kurma biçimidir. Hafıza, bir toplumun kendisiyle kurduğu ilişkinin aynasıdır. Ne hatırladığımız, neyi unuttuğumuz ve bunları nasıl anlattığımız, kolektif kimliğin temel bileşenleridir.

Türkiye’de toplumsal hafıza, çoğu zaman kesintiye uğramış bir anlatı sunar. Olaylar birbirine bağlanmaz; her biri kendi başına, izole birer hadise olarak ele alınır. Bu kopukluk, sorumluluk duygusunu da zayıflatır. Çünkü sorumluluk, neden-sonuç ilişkisi kurmayı gerektirir.Hafıza zayıfladıkça, sorumluluk bireysel bir yük olmaktan çıkar; soyut ve belirsiz bir kavrama dönüşür. “Herkes” ve “kimse” arasındaki muğlak alanda kaybolur. Bu kayboluş, hem siyasal hem de toplumsal düzeyde bir hesap vermeme kültürünü besler.

“Kader” anlatısı, bu noktada devreye girer. Yaşanan olumsuzluklar, bireysel ya da toplumsal sorumluluk alanının dışına itilerek kader kavramıyla açıklanır. Bu açıklama, rahatlatıcıdır; çünkü sorgulamayı gereksiz kılar. Ancak aynı zamanda hafızayı da işlevsizleştirir. Kader anlatısı, unutmayı ahlaki bir tercihten ziyade kaçınılmaz bir sonuç gibi sunar. Oysa unutmak bir sonuç değil, bir seçimdir. Bu seçimin bedeli ise tekrar eden acılardır.

Hatırlamak, yalnızca geçmişi muhafaza etmek değildir; aynı zamanda etik bir tutumdur. Hatırlamak, adaletsizliğe karşı süreklilik arz eden bir itiraz biçimidir. Bu nedenle hatırlama, çoğu zaman rahatsız edici ve yalnızlaştırıcıdır.

Türkiye’de hatırlayan bireyler ve gruplar, sıklıkla “geçmişte kalmakla” ya da “yaraları kaşımakla” suçlanır. Oysa bu suçlama, unutmayı erdemli bir davranış gibi sunar. Hatırlamanın etik boyutu göz ardı edilir.

Hatırlamanın etiği, yalnızca başkalarının yaşadığı acıları değil; kendi payımıza düşen sorumluluğu da kapsar. Bu yönüyle hatırlamak, konforlu bir eylem değildir. Aksine, bireyi sürekli bir sorgulama hâlinde tutar.

Türkiye’de toplumsal sorunların sürekliliği, yalnızca yapısal eksikliklerle değil; hafıza kaybıyla da yakından ilişkilidir. Tepki vermek önemlidir, ancak yeterli değildir. Asıl mesele, hatırlamayı bir alışkanlık hâline getirebilmektir.Hatırlamak, yavaşlamayı gerektirir. Gündemin hızına direnmek, olayları bağlamlarıyla birlikte ele almak ve süreklilik kurmak zorunludur. Bu zorunluluk, bireysel olduğu kadar kolektif bir sorumluluğu da beraberinde getirir.

Belki de en temel soru şudur: Ne kadar hatırlamaya razıyız? Çünkü hatırlamak, yalnızca geçmişi değil; bugünü ve geleceği de şekillendirir. Unutmanın konforu ile hatırlamanın yükü arasında yapılacak tercih, toplumun yönünü belirler.

Bu nedenle mesele, tepkisizlik değil; hafızasızlıktır. Tepki geçer. Hafıza kalır. Kalması gereken de budur.